Bob Dylan không chỉ là một nghệ sĩ rock mà còn là một người làm thơ bằng guitar. Trong khi nhiều nhạc sĩ khác thường sáng tác nhạc trước thì đối với Dylan, viết ca khúc, trước hết là viết ca từ.

Ông đã đưa vào hình thức ca khúc những chủ đề phong phú, nhiều ca từ mới mẻ và đầy tính chất sáng tạo. Nhiều ca sĩ, ca khúc gia đã phải cám ơn Dylan vì nhờ có sự khai sáng của ông mà tác phẩm của họ đã tìm được những thính giả của riêng họ. Tuy nhiên, không có ai vượt trội hơn Dylan trong việc sáng tác những ca từ phóng khoáng và nghệ thuật.

Hình thức ca khúc cho phép Dylan sử dụng những hình ảnh siêu thực, hiện đại và xử lý triệt để việc cập nhật những đề tài, những chủ đề, thậm chí còn thúc đẩy sự phát triển của mọi hình thức sáng tác thơ truyền thống vốn không được các nhà thơ hiện đại yêu thích. Nói theo ngôn ngữ thơ của Dylan thì ông là một nghệ sĩ truyền thống vượt thời gian.

Vượt xa thi ca giải cấu trúc, khi sáng tác những bài thơ hiện đại và hậu hiện đại, Dylan đã thâu thái tối đa từ nghệ thuật thi ca truyền thống những phương tiện như khổ thơ, nhịp thơ, phiên khúc và điệp khúc. Chẳng hạn, trong các ca khúc của mình, ông thường lặp lại cấu trúc phiên khúc (ít nhất là 3 lần), mỗi phiên khúc thường kết thúc bằng một câu tương tự, và câu này cũng thường được dùng để đặt tựa ca khúc. Chúng ta thử nghe lại 3 phiên khúc trong ca khúc “Leopard-Skin Pill-Box Hat” của ông:

Well, you look so pretty in it.
Honey, can I jump on it sometime?
Yes, I just wanna see
If it’s really that expensive kind.
You know it balances on your head
Just like a mattress balances
On a bottle of wine:
Your brand new leopard-skin pill-box hat.

Well, if you wanna see the sun rise,
Honey, I know where.
We’ll go out and see it sometime —
We’ll both just sit there and stare.
Me with my belt
Wrapped around my head
And you just sittin’ there,
In your brand new leopard-skin pill-box hat.

Well, I asked the doctor if I could see you.
It’s bad for your health, he said.
Yes, I disobeyed his orders.
I came to see you, but I found him there instead.
You know, I don’t mind him
Cheatin’ on me, but I sure
Wish he’d take that off his head:
Your brand new leopard-skin pill-box hat.

Chúng ta hãy chú ý đến cấu trúc nhịp điệu: những chỗ kết của dòng thứ hai, thứ tư và thứ bảy vần với nhau, trong khi âm tiết kết của dòng 1, 3, 5 và 6 không vần. Hình thức 4 dòng đầu tiên là một mẫu phù hợp. Dòng thứ 6 làm mất tác dụng của mẫu đó. Sự hợp vần được trì hoãn mãi đến cuối dòng thứ 7. Hiệu quả là đã thu hút sự chú ý của người nghe vào dòng thứ 7, kéo dài sự chờ đợi của việc khép lại của việc gieo vần.

Bây giờ chúng ta hãy quan sát xem cách Dylan sử dụng mẫu gieo vần. Trước tiên, ông thiết lập một cấu trúc rộng hơn, kết thúc mỗi phiên khúc với câu “leopard-skin pill-box hat”. Mỗi phiên khúc kể một mẩu chuyện ngắn cô đọng, tất cả đều mang đặc trưng cố hữu của Dylan, nhưng mỗi phiên khúc có những tình tiết riêng. Ở dòng thứ 7, sự chú ý sẽ dồn vào sự trì hoãn của yêu cầu hợp vần, lúc nào cũng mang lại một dòng nổi bật, kịch tính của câu chuyện, miêu tả vài sự gia tăng của những nhân tố xuất hiện mang kịch tính của “chiếc mũ”(hat). Mỗi một dòng kịch tính luôn được bắt đầu bằng một câu nói chung không giống với những câu khác, ngoại trừ việc mỗi câu như thế đều luôn kết bằng cùng một sở chỉ là “chiếc mũ”. Bởi vì sở chỉ này mỗi lần đều xuất hiện trong một bối cảnh từ ngữ cùng vị trí khiến người nghe bắt đầu đoán trước được và dồn sự chú ý nhiều hơn vào câu thường có yếu tố kịch tính dẫn đến câu kết tương tự.

Sử dụng những cấu trúc của ca khúc theo kiểu như thế, với một vốn từ ngữ sáng chói, Dylan đã giải quyết một cách đáng kinh ngạc phạm vi của các chủ đề. Ông đã bày tỏ hết sức thuyết phục về các vấn đề chính trị hiện thời như: chiến tranh, sự nghèo đói và sự phân biệt chủng tộc. Những ca khúc thành công của ông thường dùng những hình ảnh siêu thực như mọi nghệ thuật khác, tập trung đào sâu vào bản chất của con người và những sự kiện vây quanh, và thường tránh đề cập đến những hiện tượng bề mặt mà ai cũng có thể thấy được.

Những ca khúc mang dấu ấn riêng của ông thường bày tỏ những suy tư về mối quan hệ nhân văn giữa con người, phơi bày sự đa dạng của động cơ tiềm ẩn trong những hành động đơn giản nhất của con người, và cho thấy sự khó khăn trong việc tìm thấy bất kỳ điều gì có thể tiếp cận được sự thật khách quan khi chạm  phải sự hoang mang phức tạp trong tư tưởng và cảm xúc của con người. Ông cũng phơi bày những lớp mặt nạ làm chúng ta xa lạ với người khác, và tạo nên sự gắn kết con người đơn giản nhất, một nhiệm vụ khó có thể thực hiện được. Chúng ta sẽ lấy một đoạn trong ca khúc “One Of Us Must Know (Sooner Or Later).” để làm ví dụ:

I didn’t mean to treat you so bad:
You shouldn’t take it so personal.
I didn’t mean to make you so sad —
You just happened to be there, that’s all.
When I saw you say “goodbye” to your friend and smile,
I thought that it was well understood,
That you’d be comin’ back in a little while:
I didn’t know that you were sayin’ “goodbye” for good.
But, sooner or later, one of us must know:
You just did what you’re supposed to do.
Sooner or later, one of us must know,
That I really did try to get close to you.
I couldn’t see what you could show me:
Your scarf had kept your mouth well hid.
I couldn’t see how you could know me —
But you said you knew me and I believed you did.
When you whispered in my ear,
And asked me if I was leavin’ with you or her,
I didn’t realize just what I did hear,
I didn’t realize how young you were.

Điều gì xảy ra ở đây? Ai đã làm thương tổn ai? Và làm thương tổn bằng việc làm gì? Chúng ta không hề được biết chi tiết, không có câu chuyện kiểu truyền thống qua một loạt các sự tình. Thay vào đó, chỉ có những ghi nhận và lời chú giải, nêu ra một loạt điều hiểu lầm, bỏ lỡ những cơ hội và che giấu mục đích. Đôi lúc, có người cho rằng ca khúc của Dylan khó hiểu, thậm chí không thể hiểu nổi, nhưng những người này đã lầm. Dylan hoàn toàn có thể biểu lộ rõ ràng và chính xác khi ông muốn làm điều đó. Trong ca khúc giống như ca khúc này, Dylan đã phác họa hình ảnh của một phong cảnh hiện đại, trong đó, đời sống tự nó vốn phức tạp và khó hiểu, với sự lãng mạn, hấp dẫn và sự thân thiện xuất hiện và biến mất tựa như ảo ảnh trong giấc mơ.

Dylan là nghệ sĩ đầu tiên có ý thức trong việc phân chia hiệu quả của nhạc rock thành : thơ và dân nhạc. Không giống như những nhạc sĩ rock khác, Dylan khá quen thuộc với các nhà thơ hiện đại như Allen Ginberg và có ý thức mở rộng hình thức rock bằng cách mang lại những hiệu quả cho cả thơ lẫn nhạc trong trình diễn.

Truyền thống dân nhạc cũng bao gồm một sự nhấn mạnh vào tầm quan trọng của từ ngữ và và vào sự phóng khoáng đáng khâm phục thể hiện trong các chủ đề. Khi Dylan khai triển mặt mạnh của dân nhạc, ông bắt đầu bằng việc hát những khúc dân ca quen thuộc, dần dà ông đạt tới trình độ trình diễn và lý giải những khúc dân ca này bằng nhiều hình thức trình diễn khác. Khi ông bắt đầu trình diễn rock, ông đã vận dụng những kinh nghiệm của dân ca trong việc xử lý cấu trúc ca khúc và sử dụng giọng của mình như một nhạc cụ để nhấn mạnh và tăng cường sức mạnh cho từ ngữ trong ca khúc của mình.

Với tư cách là một ca khúc gia, Dylan dùng âm nhạc như cách ông vận dung thơ truyền thống. Dylan bắt đầu từ truyền thống dân ca, sau đó dần dần khám phá và mở rộng sang rock. Sau đó lại quay về với nhạc đồng quê. Dylan hầu như có thể làm việc với bất kỳ nhạc sĩ nào, ông có thể hát, viết ca khúc, chơi guitar, chơi kèn acmônica trong mọi hoàn cảnh với sự phóng khoáng, ung dung tự tại. Những bản thu âm sống động của ông cho thấy ông luôn thay đổi những hòa sắc các ca khúc của mình, luôn tìm cách đổi mới hình thức trình diễn, sẵn sàng chơi những ca khúc dân gian với hòa âm rock và ngược lại.

Tài năng của Dylan tỏa sáng cả trên bình diện tư tưởng lẫn cảm xúc của ông về môi trường văn hóa chung quanh. Ông thường được nghênh đón như một nhà tiên tri hơn là một nghệ sĩ. Đó là sự khác biệt đáng kể.

Người nghệ sĩ giúp chúng ta nhận thức về những xung đột tiềm ẩn và bằng cách mài sắc năng lực nhận thức của chúng ta, ban cho chúng ta món quà của sự chọn lựa. Nghệ sĩ không cho chúng ta những câu trả lời dễ dàng hoặc chỉ ngay cho chúng ta nên chọn lựa điều gì – vì nếu câu trả lời là dễ dàng thì có lẽ sẽ không cần tới nghệ thuật. Còn một nhà tiên tri, khi dự đoán về những gì sắp xảy ra, đã báo trước cái kết quả, và bằng cách gợi ý, báo trước cho chúng ta nên hành động như thế nào.

Bằng cách xem nghệ thuật của Bob Dylan như nghệ thuật tiên tri, hay xem nghệ thuật của ông như một sự chỉ dẫn gần gũi hoặc một phương thức truyền thông cho thính giả của mình đều là những cách phỉ báng nghệ thuật của ông. Vì thế, thay vì đánh giá một cách đơn giản về sự hấp dẫn lâu dài của những tác phẩm tuyệt vời của ông, Dylan đã thường xuyên đặt ra những câu hỏi về những gì mà tác phẩm của ông muốn nói, về những gì mà ông và thế giới sẽ làm hay nên làm tiếp, vì sao tác phẩm của ông trở thành những khúc hát ca ngợi cả một thế hệ, và vì sao bất chấp sự hấp dẫn của chúng, những tác phẩm của ông không có tác động tích cực đối với xã hội và ông dự kiến sẽ làm gì về điều đó.

Thật đáng tiếc cho chúng ta và cho Dylan khi những kẻ ngưỡng mộ ông đã hướng về ông để tìm kiếm câu trả lời chứ không phải tự tìm kiếm câu trả lời nơi chính mình.

Nguyễn Thanh  dịch và giới thiệu

(Theo Reasontorock.com)

Số lần xem:  727;   Số bình luận: 0